09 01 2007

KAVRAM ÖĞRETİMİ

 

KAVRAM ÖĞRETİMİ

Kavram

            Kavramlar, benzer ve/veya ortak özellikleri olan nesne, olay, fikir ve davranışların oluşturduğu sınıflamaların soyut temsilcileridir. Kavramların gerçek hayatta tam karşılıkları yoktur, örnekleri vardır.

            Eğitim açısından kavram ise, ortak tepkiye yol açan ilişkili uyaran takımıdır (Özyürek, 1984).

            Kavramlar, insanların duygu, düşünce ve hareket bütünlüğü içinde edindikleri tecrübeleri ile oluşurlar.
Kavramlar somut ve soyut (tanımlanmış) olarak incelenebilir;

            Somut Kavramlar: Fiziksel özellikleri duyu organları ile algılanabilen kavramlardır. Somut kavramlar genellikle okul öncesi dönemde öğrenilmektedir.

            Soyut (tanımlanmış) Kavramlar: Bazı kavramlar, kavramın nitelikleri ya da kavramlar arasındaki ilişkiler, objenin kendisi somut olarak gösterilerek açıklanamaz. Bu tür  kavramların tanımlanması gereklidir.

 

            *** Somut kavramlar, soyut kavramların öğrenilmesinde önkoşuldur.

Kavramın Özellikleri

Kavramlar, dünyadaki gerçek obje ve olayların tecrübemize dayalı olarak algılanan özellikleri kadar tanımlanabilmektedirler.

Obje ve olayların algılanan özellikleri bireyden bireye değişebilir.

Kavramların bazı özelikleri, bazen birden fazla kavramın üyesi olabilirler.

* Kavramlar objelerin ve olayların hem doğrudan hem de dolaylı olarak gözlenebilen özelliklerinden oluşurlar.

* Kavramlar çok boyutludur.

* Kavramlar kendi içlerinde, özelliklerine uygun belli ölçütlere göre gruplanabilirler.

* Kavramlar dille ilgilidir, sözcüklerle ifade edilirler.

* Kavramların özellikleri de kendi içinde birer kavramdır.

* Nitelikler arasındaki ilişkiyi ve onların işlevini belirleyen kurallar, kavramı tanımlamaktadır.

* Kavramların ilişkili ve ilişkisiz nitelikleri bulunmaktadır.

* Kavramın aşamalı sınıflandırılması (Taksonomi) kavramın yapısına ilişkin özelliktir.

Kavramın Yapısına İlişkin Özellikler

Kavramın yapısal özellikleri, kavramın kendisinde var olan ve bir kavramı diğer bir kavramdan ayıran özelliklerdir. Bu özellikler:

fiziksel olabileceği gibi (örn., şekil, renk,vb.)

tanımsal da olabilir (örn., güçlük düzeyi,kural ya da kuralları).

Kavramın Kurallarının Yapısı

Kavramın İlişkili (Ayırıcı) ve İlişkisiz (Ayırıcı Olmayan) Nitelikleri

Kavramın Taksonomik Düzeyi:

Kavramın Kurallarının Yapısı

Nitelikler arasındaki ilişkiyi ve onların işlevini belirleyen kurallar, kavramı tanımlar.

 

Bu kurallar çok sayıda aynı niteliğin bir arada bulunmasını içerebileceği gibi birbirinden farklı niteliklerin bir arada bulunmasını da içerebilir.

  Aynı niteliklerden oluşan kavramlar, niteliklerin farklılaştığı kavramlardan daha kolay öğrenilmektedir.

Farklı renkte, aynı türde iki nesne arasından “kırmızı renkte olanı göster” dendiğinde, üç kezden ikisinde gösterir. (1 tane kırmızı pil ve 1 tane kırmızı pil gibi)

Farklı renkte, farklı tipte iki nesne arasından “kırmızı renkte olanı göster” dendiğinde, üç kezden ikisinde gösterir. (1 tane büyük kırmızı düğme ve 1 tane küçük kırmızı düğme gibi)

Farklı renkte, farklı türde iki nesne arasından “kırmızı renkte olanı göster” dendiğinde, üç kezden ikisinde gösterir. (1 tane kırmızı kalem ve 1 tane yeşil düğme gibi)
Kavramın İlişkili (Ayırıcı) ve İlişkisiz (Ayırıcı Olmayan) Nitelikleri

Kavramın ilişkili (ayırıcı) nitelikleri, kavramın yapısında vardır ve kavramı tanımlar.

İlişkili nitelikler, kavramın benzer özelliklerinin oluşturulmasında yardımcı olur.

Örneğin, “kare” kavramının ilişkili niteliği, karenin şeklidir.

Kavramın ilişkisiz (ayırıcı olmayan) nitelikleri ise, kavramın yapısında vardır ve kavramı tanımlamaz.

İlişkisiz nitelikler, kavramın örneklerinin farklı olmasını sağlar.

Örneğin, “kare” kavramının ilişkisiz niteliği, karenin kağıttan kesilmiş olması, büyük ya da küçük olması, kumaştan yapılmış olması vb.dir.

Analiz yapılırken kavramın ilişkili ve ilişkisiz niteliklerini ayırmak güçleştikçe, kavramın çocuk tarafından öğrenmesinin de güçleşeceği  düşünülmelidir.

İlişkisiz niteliklerin somut örneklerinin sunulması kavramın öğrenilmesini kolaylaştırır.

Kavram analiz edilirken ilişkisiz niteliklerin iyi belirlenmesi ve somutlaştırılması önem taşımaktadır

Örnekler

Kavram: kırmızı           

İlişkili (Ayırıcı) Nitelik: Rengi

            İlişkisiz (Ayırıcı Olmayan) Nitelik: Farklı şekil, malzeme, büyüklük vb. araçlar (kırmızı kare, kırmızı lego, kırmızı kumaş, kırmızı mandal)

Kavram: 3

            İlişkili (Ayırıcı) Nitelik: Sayılan, görülen nesnenin üç tane olması

            İlişkisiz (Ayırıcı Olmayan) Nitelik: Farklı yerlerde, farklı şekillerle, farklı renklerle, farklı büyüklüklerde vb. yazılmış üç rakamı (Yazıyla yazılması, romen rakamıyla yazılması, kırmızı kalemle yazılması, küçük yazılması)

Kavramın Taksonomik Düzeyi

Taksonomi, aşamalı sınıflama sistemidir.

Taksonomik düzey, bir kavramın hangi sayıda kavramı içerdiğini ifade etmektedir. Bir başka deyişle kavramın güçlük düzeyinin bir ifadesidir.

Kavramın taksonomik düzeyinin yüksek olması karmaşık bilgi düzeyinde olduğunu gösterir.

Örnekler

Bitki, çiçekli bitki, gül kavramları aynı kavram hiyerarşisinin üyeleridir.

  Bitki

 

           

            Çiçekli bitki

              Gül    

            Kavram: Bitki

            İlişkili (Ayırıcı) Nitelik: Canlı olması, fotosentez yapması, yaprak, kök, gövde,tozlanma yolu ile üremesi.

            İlişkisiz (Ayırıcı Olmayan) Nitelik: Farklı şekillerde, büyüklüklerde, yerlerde, renklerde vb. olması.

 Kavram: Çiçekli Bitki

            İlişkili (Ayırıcı) Nitelik: Canlı olması, fotosentez yapması, yaprak, kök, gövde, tozlanma yolu ile üremesi ve çiçekli olması.

            İlişkisiz (Ayırıcı Olmayan) Nitelik: Farklı şekillerde, büyüklüklerde, yerlerde, renklerde vb. olması.

                                               Kavram: Gül

            İlişkili (Ayırıcı) Nitelik: Canlı olması, fotosentez yapması, yaprak, kök, gövde, tozlanma yolu ile üremesi, çiçekli olması, dikenleri, kokusu ve biçimi.

            İlişkisiz (Ayırıcı Olmayan) Nitelik: Farklı şekillerde, büyüklüklerde, yerlerde, renklerde vb. olması.

Önemli Not

Kavramın en üst basamağındaki ilişkili nitelik kavramı diğer basamakları için de geçerlidir.

Sıralamadan aşağıya inildikçe kavramların ilişkili niteliklerinin sayısı da artmaktadır.

Kavramın altında yer alan ilişkili nitelikler yukarıya doğru çıkıldıkça da ilişkisiz nitelik özelliği kazanmaktadır.

Kavramın Sunulmasına İlişkin Özellikler

Kavram Örneklerinin Benzerliği

Kavramın Olumlu ve Olumsuz Örnekleri

Örneklerin Sırası

Öğretmen Yönergelerinin Kontrol Edilmesi
Kavram Örneklerinin Benzerliği

Kavramlar öğrenilirken benzer ve yakın örneklere yer verilmesi kavramın öğrenilmesini kolaylaştırır.

Kavramı öğretirken ilişkisiz niteliklerin sistematik olarak farklılaştırılması gerekmektedir.

Örneğin, kırmızı kavramını öğretirken, iki farklı, üç farklı ve dört farklı renkte gruplamalar yapılır. Grubun içinde yer alan araçlar da kağıttan, kumaştan, tahtadan yapılan araçlar olarak değiştirilir.

Örneğin, kırmızı kare-yeşil kare gibi. Daha sonra ilişkisiz niteliğinden boyut kısmını farklılaştırılır. Örneğin, büyük karton kırmızı kare-küçük karton kırmızı kare gibi. Daha sonra da kullanılan malzeme değiştirilir.

Örneğin, büyük tahta kırmızı kare- küçük kırmızı kumaş kare gibi.

Kavramın Olumlu ve Olumsuz Örnekleri

Olumlu örnekler, kavramı örnekler.

Olumsuz örnekler, kavramın örnek olmayanlarını örnekler.

 

Kavramın olumlu ve olumsuz örneklerini olabildiğince somutlaştırmak öğrenmeyi kolaylaştıracaktır.

Kavramın olumlu ve olumsuz örneklerinin karışık olarak sunulması öğrenmeyi kolaylaştırmaktadır. Çünkü kavramın olumlu ve olumsuz örneklerinin karışık sunulması, kavramı tanımlayan niteliklerin açıkça ortaya çıkmasını sağlamaktadır.

Örnek

Kavram: Meyve

Olumlu Örnekler: Elma, muz, karpuz, erik (meyve örnekleri)

Olumsuz Örnekler: Papağan, masa, resim, patlıcan (meyve olmayan örnekler)

Kavram: Yazlık giysi

Olumlu Örnekler: Şort, mayo, askılı bluz, bikini, terlik, bandana

Olumsuz Örnekler: Palto, bot, kazak, çizme, atkı, eldiven
Örneklerin Sırası

Kavramın olumlu ve olumsuz örnekleri tek tek gösterilebileceği gibi tümü aynı anda birlikte de gösterilebilir.

Örneklerin tek tek gösterilmesinde olumlu ya da olumsuz örnek gösterilir, tepki alındıktan sonra geri çekilir. Sonra bir başka olumlu ya da olumsuz örneğe yer verilir.

Tüm örneklerin bir arada verilmesinde ise, öğrenci tüm olumlu ve olumsuz örneklere tepkide bulununcaya kadar örneklerden hiçbiri geri çekilmez.

Öğrenciye önceki olumlu ve olumsuz örnekleri görme fırsatı verilerek öğrenmesi pekiştirilir.

Öğretmen Yönergelerinin Kontrol Edilmesi

Kavram öğretirken kullandığımız örnekleri seçmek kadar önemli olan bir başka nokta da kullandığımız ifadeleri ve yönergeleri kontrol etmektir.

Öğretmenin kavram öğretimi sırasında kullandığı ifade ve yönergeler, öğrencinin dikkatini öğretimde kullanılan araçlara ve daha da önemlisi öğretilmek istenen kavrama çekmelidir.

Kavram Çeşitleri ve Örnekleri

Yer Bildiren Kavramlar (Konum Kavramları):

            Üstünde-altında, arasında, içinde-dışında, sağında-solunda, önünde-arkasında, yanında, yakında-uzakta, ilk-son, gibi.

Zıtlık Bildiren Kavramlar:

            Sıcak-soğuk, açık-kapalı, temiz-kirli, yumuşak-sert gibi.

Miktar Kavramları:

            Az-çok, ağır-hafif, dolu-boş, bütün-yarım-çeyrek gibi.

Niteleme Kavramları:

            Uzun-kısa, kalın-ince, büyük-küçük gibi.

Karşılaştırmalı Kavramlar:

            Daha geniş, daha büyük, daha ağır gibi.

Eylem Bildiren Kavramlar:

            Gel, koş, al, ver, doldur, boşalt, getir, at, fırlat, vur, yerleştir, kes, yırt, atla, oyna, bırak, kalk, otur, git, yürü, dur, gibi.

En Üst Dereceyi Bildiren Kavramlar:

            En geniş, en büyük, en ağır gibi.

Renk Kavramları:

            Kırmızı, kırmızı, mavi, yeşil, siyah, beyaz, kahverengi gibi.

Ad Bildiren Kavramlar:

            (a) Genel Kavramlar: Yiyecek, içecek, giyecek, bitkiler, hayvanlar, oyuncak, mobilya, geometrik şekiller, gibi.

            (b) Belirgin Kavramlar: Et, portakal, araba, erkek, sandalye, masa, gömlek, daire, gibi.

            (c) En Belirgin: Selpak, Hürriyet, Tofaş gibi.
KAVRAM ÖĞRENME

Kavram öğrenme; Nesneleri, olayları ya da insanları bir sınıfa koyabilme ve bu sınıfa bir bütün olarak tepkide bulunabilme durumudur (Özyürek, 1984).

            Kavram öğrenmede iki farklı görüş savunulmaktadır.

            Bunlardan birincisi; tanımlanmış niteliklerin ve ayırt edici özelliklerin bir kategorinin üyelerinin ortaya çıkardığını varsayar. Örneğin bu görüşe göre, sayfalarında yer alan içeriği resimleme ya da fotoğraflama biçimi, sınır çizgileri, boyutları bir magazini gazeteden ayırt eder.

            İkinci görüş ise, kavram öğrenmenin belirli bir soyutlama sürecinin içerdiğini ve her kavramın soyutlanmış bir modeli olduğunu varsayar. Bu modele ise prototip adı verilir. İnsan zihnindeki bu prototip, kavramı en iyi temsil edendir yani en iyi örneğidir. Bu görüşe göre, çocuklar önce en iyi örnekleri (prototipleri) ve bu örneklerin aracılığıyla da kavramları öğrenirler. Örneğin, kuş kavramı

Zihin Özürlülerde Kavram Öğrenme

            Zeka geriliğinin 2002 AAMR tanımı şöyledir:

            Zeka geriliği, zihinsel işlevde bulunma ve kavramsal, sosyal ve pratik uyumsal becerilerde kendini gösteren uyumsal davranışların her ikisinde anlamlı sınırlılıklar olarak karakterize edilen bir yetersizliktir. Bu yetersizlik 18 yaşından önce başlar (Luckasson ve diğerleri, 2002, s. 8).

           Zihin özürlü bireylerin zekalarındaki gerilik, zihin işlevlerine sınırlılıklar getirmektedir. Sonuç olarak zihin özürlü bireyler;

* zihinsel bir süreç olan kavram oluşumunun gerçekleştiği normal gelişim aşamalarını gösteremezler.

* sosyal ve algısal zorluklar yaşarlar,

* kavramları bireysel yaşantılarıyla etraflarındaki çevreyi doğru bir şekilde gözlemleyemezler,

* kavramları gözlem ve yaşantı yoluyla öğrenmede güçlük çekerler (Prater, 1993).

Görüşler

            Gelişimsel Görüş:

            Bu görüşe göre, zihin özürlü bireylerin geçtiği bilişsel gelişim basamakları  ve bu basamakları geçişte izlenen sıra normallerle aynı olmaktadır. Farklılık hızda ve ulaşılan en son gelişim basamağındadır. Sadece ağır derecede zihin özürlüler ileri basamaklara ulaşamamaktadırlar (Eripek, 1996).

            Farklılık Görüşü:

            Bu görüşün karşısında olan Farklılık Görüşüne göre, zihin özürlülerin bilişsel gelişimleri sadece hız ve ulaşılan düzey yönünden değil, gelişimin niteliği yönünden de normallerden farklılık göstermektedir.

Zihin özürlü bireylerin sıklıkla:

uygun uyarıcılara cevap vermede,

gelen bilginin organize edilmesi ve sınıflandırılmasında,

kavramları gözlem ve yaşantı yoluyla öğrenmede,

soyut kavramların öğreniminde güçlükleri vardır.

Ayrıca,

kısa dönemli hafıza işleminin yetersizliği,

başarısızlık beklentisi,

sıklıkla sınırlı dil becerileri bu bireylerin genel özellikleridir.
ZİHİN ÖZÜRLÜLERDE KAVRAM ÖĞRETİMİ

Zihin özürlülerin gelişim özellikleri dikkate alınarak kavram öğretiminde daha özel programlar düzenlenmelidir.

Zihin özürlülere kavram öğretimi için bireyselleştirilmiş öğretim programları hazırlanabilir,

öğretim sürecinde de hazırlanan basamaklar belli bir düzen içinde uygulanabilir.        
Kavram Öğretiminde İzlenmesi Gereken Basamaklar

1. Öğrenci performansının belirlenmesi,

2. Kavram analizi,

3. Öğretim amaçlarının belirlenmesi ve listelenmesi,

4. Materyallerin seçimi ve geliştirilmesi,

5. Olumlu ve olumsuz örneklerinin seçimi ve listelenmesi,

6. Öğretmenin kavramı sunma stratejileri,

7. Test (Değerlendirme) örneklerinin seçimi ve uygulanması,

8. Hataların analiz edilmesi ve düzeltilmesi.
Öğrenci Performansının Belirlenmesi

Fiziksel özellikleri, bireysel özellikleri, ayırt etme, analiz etme, sentez gücü, transfer etme ve öğrenme stilleri gibi bilişsel özellikleri dikkate alınarak öğretim amaçları belirlenmelidir.

Kavram Analizi

Kavram analizinde aşağıdaki sorulara verilecek cevaplar dikkate alınarak öğretim desenlenebilir:

1. Öğrenciye hangi kavram(lar) kazandırılacak?

2.  Öğretilecek kavramın ilişkili ve ilişkisiz nitelikleri nelerdir?

3. Yeni öğretilecek kavramla ilgili olan ve daha önce öğrenilmiş kavramlar hangileridir?

4. Öğretilecek kavramın olumlu ve olumsuz örnekleri nelerdir?

5. Öğretilecek kavramı içeren kurallar nelerdir?
Öğretim Amaçlarının Belirlenmesi ve Listelenmesi

Öğretmen açık ve uygun öğretimsel amaçlar belirlemelidir.

Aynı zamanda öğretmen öğretim sırasında aktarılacak kavramın anlamında karar kılmalıdır.

Öncelikle sade, yalın tanımlar öğretilmelidir.

Öğretim sırasında kavramın iki ya da daha fazla sayıda anlamının bir arada öğretilmeye çalışılması durumunda, öğrenci kavramın bir anlamını bile öğrenemeyebilir.

Ayırt etme Analizi

Kavram

14359
0
0
Yorum Yaz